Klimaatnieuws, of een video over gezondheid. Elke dag hebben kinderen te maken met onderwerpen uit het leergebied Mens en natuur, dat gaat over natuur en techniek en een deel van aardrijkskunde. Uit de landelijke peiling Mens en natuur einde basisonderwijs 2023-2024 blijkt dat veel leerlingen het leergebied belangrijk en interessant vinden. Samen met de nieuwe kerndoelen biedt dat kansen voor het onderwijs, zowel in Mens en natuur als in basisvaardigheden. Want taal en rekenen leer je ook bij Mens en natuur, en andersom: meer algemene kennis helpt leerlingen bij taal en rekenen.
Beeld: © Inspectie van het Onderwijs
Grote verschillen tussen scholen
Uit het peilingsonderzoek blijkt dat er grote verschillen zijn tussen scholen in de mate van aandacht voor Mens en natuur. Hoe het onderwijs wordt vormgegeven, heeft volgens schoolleiders vooral te maken met de expertise van leerkrachten en hun affiniteit met het leergebied. Ook de beschikbare tijd speelt een rol: sommige scholen geven prioriteit aan het verbeteren van basisvaardigheden boven mens- en natuuronderwijs.
Leerlingen willen meer doen
De lessen Mens en natuur bestaan vooral uit het maken van opdrachten aan de hand van een tekst, of uitleg van de leerkracht en vervolgens zelfstandig werken. Voor experimenteel onderzoek of ontwerpopdrachten is minder tijd. Op de meeste scholen is er geen techniekhoek of een moestuin, en als deze er wel zijn worden ze lang niet altijd gebruikt. Leerlingen geven aan dat ze de kennis en het enthousiasme van de leerkracht belangrijk vinden. En ze zeggen dat ze graag dingen willen doen, in plaats van alleen luisteren of werken uit een boek.
Kennis over concepten gedaald
In het onderzoek zijn ook de prestaties van leerlingen gemeten: de kennis over concepten (zoals energie en organismen), denkwijzen (zoals analyseren en verklaren) en werkwijzen (zoals praktisch handelen en ontwerpen). Het onderdeel concepten komt deels overeen met de peiling Natuur en techniek 2015-2016. Uit de nieuwe peiling blijkt dat de kennis van leerlingen over concepten is gedaald, maar het verschil met de eerdere peiling is klein. De opdrachten over denkwijzen vonden leerlingen lastig en die over werkwijzen zijn heel verschillend gemaakt. Praktische opdrachten gingen leerlingen goed af, terwijl ontwerpopdrachten moeilijker leken.
Beeld: © Inspectie van het Onderwijs
Leerlingen: belangrijk leergebied, interessante lessen
Het leergebied Mens en natuur heeft ook tot doel kinderen een nieuwsgierige, kritische en probleemoplossende houding bij te brengen. Ruim twee derde van de leerlingen is nieuwsgierig naar nieuwe technologische ontwikkelingen en manieren om gezond te leven en goed met het milieu om te gaan. De meeste leerlingen hebben een kritische houding en vinden het belangrijk om aan oplossingen voor mens en natuur te werken. Ze vinden het leergebied belangrijk voor hun dagelijks leven en voor de toekomst van Nederland en de wereld. Twee derde van de leerlingen vindt de lessen interessant.
Hoge motivatie biedt kansen
Professionals op het gebied van Mens en natuur en uit het onderwijs reflecteerden op de resultaten van de peiling. Deze experts denken dat de dalende prestaties van leerlingen te maken hebben verminderde leesvaardigheid en minder zichtbare techniek in de samenleving. Volgens hen biedt de hoge motivatie van leerlingen kansen om het leergebied beter te benutten. Een duidelijke visie en heldere doelen stelt leerkrachten in staat om het onderwijs in Mens en natuur en daarmee in basisvaardigheden te versterken. In de nieuwe kerndoelen is meer aandacht voor de samenhang tussen basiskennis en basisvaardigheden, en ook voor wat leerlingen willen: meer ‘doen’. Daarbij kan het helpen als de omgeving en het netwerk van de school betrokken worden.
Peilingsonderzoek
Peilingsonderzoeken worden uitgevoerd in opdracht van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs onder regie van de Inspectie van het Onderwijs. Deze onderzoeken geven een beeld van de leerlingprestaties en het onderwijsleerproces. Daarmee dragen ze bij aan de dialoog over inhoud, kwaliteit en het niveau van het onderwijs. In 2015-2016 is een peiling Natuur en techniek afgenomen in het basisonderwijs. In de nieuwe kerndoelen heet het leergebied Mens en natuur.