Scholen en instellingen gebruiken toetsen en examens om de ontwikkeling van leerlingen en studenten te zien. Zo wordt duidelijk of zij genoeg kennis en vaardigheden hebben voor hun volgende stap. Het College voor Toetsen en Examens is verantwoordelijk voor de kwaliteit van landelijke toetsen en examens in een aantal onderwijssectoren. Wij als inspectie controleren dit.
Voor leerlingen en studenten
De basisschool volgt je ontwikkeling door naar je te kijken terwijl je leert, maar ook met toetsen en andere opdrachten. In groep 8 maak je een doorstroomtoets. Je score op die toets laat zien wat je kunt als het om taal en rekenen gaat. Uit de toets komt een advies voor het soort vervolgonderwijs dat het beste bij je past. De doorstroomtoets is geen examen. Je kunt dus niet slagen of zakken.
De uitslag van de doorstroomtoets kan invloed hebben op je definitieve schooladvies. Is de uitslag hoger dan het advies van je school, dan moet de school het advies heroverwegen en in principe naar boven bijstellen. Alleen als het in je voordeel is, mag de school het advies veranderen.
Op de middelbare school sluit je je opleiding meestal af met het schoolexamen en het centraal examen. Op het praktijkonderwijs kan dit anders zijn. Je school moet de examens eerlijk en volgens vaste regels afnemen. Wij als inspectie controleren of scholen zich aan deze regels houden. Soms bepalen we dan dat je examen ongeldig is, bijvoorbeeld als een examen niet volgens de regels is gehouden. Je mag het examen dan opnieuw maken.
Extra hulp bij examens
Heb je extra hulp nodig bij een examen, bijvoorbeeld meer tijd, grotere letters of voorleeshulp? Dan kan de school jouw examen op een andere manier aanbieden. Vaak heb je daarvoor bewijs van een arts of psycholoog nodig.
Examen in delen maken
Soms mag je een examen in delen maken. Bijvoorbeeld als je ziek bent of als er iets anders aan de hand is waar je niets aan kunt doen. Je doet dan een deel van de examens in het ene schooljaar en de rest in het volgende schooljaar. Je mag per jaar één vak herkansen. Dat moet wel een vak zijn die je in dat jaar hebt gemaakt.
Zit je op een middelbare school voor speciaal onderwijs en ben je van plan om daarna een opleiding te doen? Dan zit je in het uitstroomprofiel vervolgonderwijs en doe je examen. Met andere uitstroomprofielen doe je geen examens. Er zijn verschillende routes die je kunt volgen om examen te doen.
Via een school voor speciaal onderwijs
Zit je op het vwo, havo, vmbo‑tl, vmbo‑gl, vmbo‑kb of vmbo‑bb, dan mag je examen doen. Je doet dan naast een schoolexamen meestal ook een centraal examen. Je school moet dan wel een examenlicentie hebben. Twijfel je of je school dat heeft, vraag het dan je mentor of kijk op de website van je school.
Soms mag je gespreid examen doen, bijvoorbeeld als je ziek bent. Je doet dan een deel van het centraal- of schoolexamen in het ene jaar en een deel in het volgende jaar. Kies je daarvoor, dan moet je dat van tevoren met je school afspreken. Je school meldt dit dan bij de inspectie.
Via een andere reguliere middelbare school
Volg je een opleiding op een school voor speciaal onderwijs vwo, havo, vmbo‑tl, vmbo‑gl, vmbo‑kb of vmbo‑bb, dan kun je examen doen bij een reguliere middelbare school, zonder dat je daar lessen volgt. Bijvoorbeeld als je school geen diploma’s geeft, omdat er geen examenlicentie is. Geldt dit voor jou, dan bespreek je dat met je mentor of kijk je in de schoolgids.
Soms mag je gespreid examen doen, bijvoorbeeld als je ziek bent. Je doet dan een deel van het centraal- of schoolexamen in het ene jaar en een deel in het volgende jaar. Kies je daarvoor, dan moet je dat van tevoren met je school afspreken.
Via staatsexamens
Zit jij op een school voor speciaal onderwijs en wil je een diploma halen, dan kun je dat doen via het staatsexamen. Bij het staatsexamen doe je examen via de overheid, in plaats van via je eigen school. Je doet in dat geval per vak twee examens:
- Centraal examen, op papier
- College-examen, deels mondeling
Je kunt bij deze route kiezen voor:
- Volledig staatsexamen: alle vakken binnen een profiel of sector
- Deelcertificaten: één of meer vakken, bijvoorbeeld nadat je eerder gezakt bent voor een examen of als je niet alle vakken in één jaar kunt afronden.
Geldt deze route voor jou, dan bespreek je dat met je school. Bekijk voor meer informatie en aanmelden de website van Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
Via vavo (voortgezet algemeen volwassenenonderwijs)
Ben je 16 jaar of ouder en heb je zonder onderbreking op een school voor speciaal onderwijs gezeten, dan kun je examen doen via het algemeen volwassenenonderwijs. Meestal is dit een Regionaal Opleidingencentrum (ROC). Je doet dan examen in alle vakken binnen een profiel of sector of kiest één of meerdere losse vakken. Geldt deze route voor jou, dan bespreek je dat met je school. Dit geldt als je in het voortgezet onderwijs gezakt bent. Zodra je voor de gezakte vakken bent geslaagd, ontvang je alsnog een diploma.
Op het mbo maak je examens die passen bij de opleiding die je volgt. Voor Nederlands en Engels zijn er centrale examens, ze zijn dus voor alle leerlingen hetzelfde. Je school of instelling zorgt voor goede organisatie en het afnemen van de examens.
Op hogescholen en universiteiten zorgen de opleidingen en examencommissies ervoor dat de toetsen van goede kwaliteit zijn. De examencommissie van je opleiding bepaalt of je voldoet aan de eisen van de opleiding.
Als je vragen of klachten hebt over examens, kun je terecht bij Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) en Examenloket van Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
Voor ouders en verzorgers
Toetsen en examens vertellen iets over hoe uw kind zich ontwikkelt. Ze bepalen mede welk vervolgonderwijs passend is en laten zien of het onderwijs goed genoeg is. Wij als inspectie gebruiken de resultaten om te bekijken of scholen hun leerlingen genoeg kansen geven voor de toekomst.
Scholen moeten de ontwikkeling van leerlingen vanaf binnenkomst volgen. Zo past het onderwijs zo goed mogelijk bij wat uw kind nodig heeft. Daarbij moeten scholen een leerlingvolgsysteem (LVS) gebruiken.
In groep 8 maakt uw kind een doorstroomtoets. Deze toets laat zien hoe uw kind ervoor staat in taal en rekenen. De uitslag helpt bij het bepalen van het meest passende vervolgonderwijs: vwo, havo, vmbo‑tl, vmbo‑gl, vmbo‑kb of vmbo‑bb.
Sommige leerlingen hoeven geen doorstroomtoets te maken. Als jij en je kind het wel willen, mag dat wel. Het gaat om de volgende leerlingen:
- Leerlingen met een uitstroomprofiel vso-arbeidsmarkt of vso-dagbesteding, vastgelegd en onderbouwd in het ontwikkelingsperspectief (OPP) van de betreffende leerling.
- Leerlingen met een IQ lager dan 75.
- Leerlingen die minder dan 4 jaar in Nederland zijn en het Nederlands nog niet voldoende beheersen.
Is de uitslag van de doorstroomtoets hoger dan het eerdere schooladvies? Dan moet de school het advies verhogen. Alleen als uw kind er niet mee geholpen is, mag de school van deze regel afwijken. U kunt de school vragen om uitleg hierover.
Volgen van kleuters
Scholen hoeven geen speciaal programma voor kleuters te gebruiken. Zij mogen zelf kiezen hoe zij het onderwijs inrichten, als het maar past bij de ontwikkeling van de kinderen.
Vanaf 2023 volgen scholen de ontwikkeling van kleuters niet meer met papieren toetsen. In plaats daarvan bekijken ze het gedrag van de kinderen.
Uw kind sluit de middelbare school meestal af met schoolexamens en het centraal examen. Een uitzondering hierop is het praktijkonderwijs, waar leerlingen hun diploma behalen via een eindgesprek of praktijkopdracht. Wij als inspectie letten erop dat de afname van deze examens volgens de regels gaat.
Heeft u vragen over de wet en regels bij examens, ga dan naar het Examenloket.
Examen doen op een school voor speciaal onderwijs
Alleen kinderen met het uitstroomprofiel vervolgonderwijs, kunnen examen doen. Bij andere uitstroomprofielen horen geen examens. Er zijn verschillende routes die uw kind kan volgen om examen te doen:
- Via de eigen school
Als de school toestemming heeft om examen af te nemen. Bekijk dit op de website of vraag de mentor van uw kind. - Via een reguliere middelbare school
Als de school voor speciaal onderwijs geen diploma’s mag geven. - Via staatsexamens
Kan als volledig examen, deelcertificaten of een combinatie. - Via vavo (volwassenenonderwijs)
Voor leerlingen van 16 jaar of ouder die zonder onderbreking (speciaal) onderwijs hebben gevolgd. Hele profielen of juist losse vakken.
Extra hulp bij examens
Heeft uw kind een handicap of extra hulp nodig bij examens? Dan kan de school bijvoorbeeld meer tijd geven, grotere letters gebruiken of voorleeshulp aanbieden. Vaak is daarvoor bewijs van een arts of psycholoog nodig. De school meldt deze maatregelen bij ons via het Internet Schooldossier.
Voor vragen over examens op de middelbare school kunt u terecht bij Ouders & Onderwijs en het Examenloket van Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). Denkt u dat de school een examen niet volgens de regels afneemt? Meld dit dan ook bij het Examenloket. Die melding komt dan bij ons als inspectie terecht.
- Via de eigen school
Voor onderwijsprofessionals
U als onderwijsprofessional volgt de ontwikkeling van leerlingen vanaf het begin. Dat kan met toetsen, observaties en op andere manieren. U past het onderwijs aan op wat de leerlingen nodig hebben.
Het is verplicht om een leerlingvolgsysteem te gebruiken. Ook is een eindtoets verplicht, die we vanaf het schooljaar 2023/2024 doorstroomtoets noemen. U gebruikt een door de minister toegelaten toets. Het College voor toetsen en examens (CvTE) adviseert de minister over welke toetsen daarvoor geschikt zijn.
Volgen van kleuters
U volgt de ontwikkeling van kleuters door hun gedrag te bekijken. Daar kunt u de observatie-middelen die door het College voor Toetsen en Examens (CvTE) zijn goedgekeurd bij gebruiken. Kleuters krijgen geen opgavenboekje, pen en papier meer.
Toetsen afnemen in het primair onderwijs
Resultaten van toetsen zijn alleen betrouwbaar als u toetsen afneemt volgens de handleiding. Afwijken van de regels, bijvoorbeeld het gebruik van een rekenmachine, mag als de maker van de toets dat duidelijk toestaat. Twijfelt u, neem dan contact op met de uitgever. Wij als inspectie gaan ervan uit dat u de regels kent en volgt.
Leerlingen sluiten het voortgezet onderwijs meestal af met het schoolexamen en het centraal examen. Een uitzondering hierop is het praktijkonderwijs. Wij als inspectie kijken of besturen en scholen die afsluiting netjes regelen en of het afnemen van de examens voldoet aan de wet. In het vmbo doen leerlingen hiernaast ook het Centraal Schrijf- en PraktijkExamen (CSPE) voor de beroepsgerichte vakken. Ook zijn er flexibele routes, zoals BB-flex en KB-flex, waarbij het examenproces kan afwijken.
De examenperiode vraagt veel van uw schoolorganisatie. Wij als inspectie krijgen rond de examens jaarlijks veel vragen en meldingen. Bekijk de pagina Aandachtspunten examenperiode voor scholen met veel gestelde vragen. Luister ook de podcast voor scholen: Examenperiode: goed geregeld, soepel doorlopen.
Controle op examens in het vmbo en speciaal onderwijs
Wij als inspectie verwachten dat schoolbesturen van het vmbo en speciaal onderwijs zorgen voor passende regels en afspraken over geheimhouden, organisatie en kwaliteit van de afname.
Bepalen score centraal examen
De examinator en de tweede corrector bepalen samen de score voor het centraal examen. Lukt dit niet, dan leggen zij het probleem voor aan het schoolbestuur. Zijn correctoren het niet eens over de scoretoekenning in het correctievoorschrift dan kan de corrector dit melden via de examenlijn. Lees de handleiding op de website van de VO-raad hoe u kunt omgaan met geschillen.
Hulp bij doen van examen
Bij anderstalige leerlingen of leerlingen met een beperking mag u op een andere manier het examen afnemen. Bijvoorbeeld met een voorgelezen tekst of een langere tijd voor het examen. U meldt dit via het Internet Schooldossier bij ons. Als de beperking niet goed te zien is, is een bewijs van een specialist nodig. Scholen kunnen advies inwinnen bij het Expertisepunt passend examineren vo.
Gespreid examen
In bijzondere gevallen kan het schoolbestuur aan een leerling een gespreid examen toestaan. De leerling doet dan een deel van de examens in het ene schooljaar, en de rest in het volgende schooljaar. U laat dit met een uitleg in het Internet Schooldossier weten. De leerling heeft in het eerste én tweede jaar recht op één herkansing.
Voor leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs met uitstroomprofiel vervolgonderwijs zijn er meerdere manieren om examens te doen:
- Via een speciale school met eigen examenlicentie
- Bij een reguliere middelbare school
- Via staatsexamens
- Via Voortgezet Algemeen Volwassenenonderwijs, in samenwerking met een Regionaal Opleidingscentrum (ROC).
Noteer de afspraken en verantwoordelijkheden altijd, bijvoorbeeld in een contract met de andere school.
Leerlingen op het mbo doen centrale examens lezen en luisteren voor Nederlands en Engels. Mbo-instellingen moeten zich bij het afnemen van die examens houden aan de regels van het College voor toetsen en examens (CvTE).
Als er iets niet klopt, kan de examencommissie besluiten in te grijpen. Als het nodig is, doet de commissie melding bij ons als inspectie. Wij kunnen dan besluiten dat de school het examen opnieuw moet afnemen.
Opleidingen zorgen voor goede toetsen, zodat de waarde van het diploma gelijk blijft. Examencommissies zorgen ervoor dat de kwaliteit goed is. Ook bekijkt de commissie of studenten de juiste beoordeling halen. Zij wijzen examinatoren aan, vertellen hoe zij examens op de goede manier kunnen afnemen en controleren op willekeurige momenten. Wij als inspectie doen steeds onderzoek naar de kwaliteit van toetsen en het afnemen ervan.
