De Inspectie van het Onderwijs onderzocht de afspraken tussen gemeenten en schoolbesturen over inschrijving en toelating in het primair onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo). Het proces van inschrijving en toelating is van invloed op de ontwikkeling van kinderen en de kansen in hun schoolloopbaan.
Ruim een derde van de gemeenten heeft afspraken over inschrijving en toelating. De uitwerking van deze afspraken naar concrete doelen en de evaluatie daarvan is beperkt. De inspectie adviseert gemeenten en schoolbesturen, onder andere, om vooraf een gezamenlijke visie op het inschrijvings- en toelatingsbeleid te bepalen. Ook adviseert de inspectie om een heldere taak- en rolverdeling af te spreken, waarbij de gemeente meer regie kan nemen als de lokale afstemming met schoolbesturen moeizaam verloopt.
Onderzoek naar afspraken tussen gemeenten en schoolbesturen
Gemeenten en schoolbesturen zijn samen verantwoordelijk voor gelijke onderwijskansen. Duidelijke en eerlijke procedures zorgen ervoor dat alle kinderen evenveel toegang hebben tot het onderwijs, ongeacht hun achtergrond. Gemeenten en schoolbesturen zijn verplicht om jaarlijks met elkaar over inschrijving en toelating te overleggen. De Inspectie van het Onderwijs onderzocht welke afspraken er tussen gemeenten en schoolbesturen zijn en in hoeverre deze bijdragen aan het tegengaan van onderwijssegregatie.
Knelpunten door wegadvisering, schaduwlijsten en beperkte transparantie
Uit eerder onderzoek, van Oberon en van Kenniscentrum Gemengde Scholen, blijkt dat er verschillende knelpunten bestaan in het proces van inschrijving en toelating. Deze knelpunten kunnen leiden tot onderwijssegregatie. Voorbeelden van deze knelpunten zijn wegadvisering, waarbij kinderen al vóór de officiële aanmelding worden doorverwezen naar andere scholen. Of het gebruik van schaduwlijsten, waardoor kinderen al vóór de wettelijke leeftijd van 3 jaar worden ingeschreven bij een school. Daarnaast is er vaak beperkte transparantie en vindbaarheid van inschrijvings- en toelatingsbeleid.
Weinig gemeenten hebben concrete afspraken
Uit het onderzoek van de inspectie naar inschrijving en toelating blijkt dat 38% van de gemeenten afspraken heeft over het proces van inschrijving en toelating. Die afspraken gaan vooral over het aanmeldproces, nieuwkomers en de informatievoorziening voor ouders. Afspraken die gericht zijn op het verminderen van knelpunten rond schaduwlijsten of wegadvisering komen minder vaak voor. Gemeenten zonder afspraken ervaren meestal geen directe problemen: er zijn geen wachtlijsten en de meeste kinderen gaan naar de school van hun voorkeur. De inspectie merkt op dat het ontbreken van zichtbare problemen niet automatisch betekent dat er in het onderwijs sprake is van gelijke kansen.
Samenwerken vanuit een gezamenlijke visie
Een gemeenschappelijk startpunt is belangrijk om goed samen te werken, blijkt uit het onderzoek. De geïnterviewde schoolbesturen en gemeenten benadrukken het belang van gelijke kansen, waarbij het kind centraal staat. Wanneer schoolbesturen te veel gericht zijn op hun eigen belangen, staat dat een duurzame samenwerking met elkaar en met gemeenten in de weg. Gemeenten die al meer ervaring hebben met inschrijvings- en toelatingsprocedures kunnen een voorbeeld zijn voor andere gemeenten.
Rollen en verantwoordelijkheden bij het opstellen en naleven van afspraken
De geïnterviewden geven aan dat het initiatief vaak ligt bij de schoolbesturen. Zij bepalen vaak de inhoud van afspraken over inschrijving en toelating. Gemeenten zijn meestal aanwezig, maar vervullen vooral een ondersteunende, organiserende en faciliterende rol zonder inhoudelijke sturing. Het kan lastig zijn voor een schoolbestuur om andere schoolbesturen mee te krijgen; gezamenlijk belang wordt niet altijd ingezien. Dit leidt tot het zoeken van een middenweg of het uitblijven van afspraken. Nadat afspraken zijn vastgesteld, moeten ze bewaakt worden. Sommige geïnterviewden doen dit actief. De meesten kiezen voor een meer passieve vorm, door controle op basis van signalen. Er bestaan verschillende ideeën over wie de taak van controleren en aanspreken op zich moet nemen. Geïnterviewden maken zich zorgen dat de relatie slechter wordt als ze elkaar controleren en aanspreken.
Gemeenten en schoolbesturen ervaren positieve effecten van afspraken over inschrijving en toelating
Gemeenten en schoolbesturen merken dat afspraken over inschrijving en toelating de samenwerking verbeteren en de informatievoorziening voor ouders versterken. Ook geeft het gemeenten en schoolbesturen beter zicht op aanmeldingen en komen veel kinderen op de school van hun voorkeur terecht. Tegelijkertijd vinden gemeenten en schoolbesturen dat deze afspraken beperkt bijdragen aan het tegengaan van onderwijssegregatie. Onderwijssegregatie is een ingewikkeld probleem. Alleen afspraken maken over inschrijving en toelating om een gelijker speelveld te creëren voor ouders, leidt niet automatisch tot minder onderwijssegregatie. Daarom zijn extra maatregelen nodig en het is belangrijk dat schoolbesturen en gemeenten hier aandacht voor hebben. Uit ander onderzoek van het Landelijk Kenniscentrum Gemengde Scholen blijkt dat het aanpakken van onderwijssegregatie vraagt om een totale aanpak, waarbij inschrijving en toelating een van de onderdelen is.
Aanbevelingen
Met heldere en concrete afspraken over inschrijving en toelating kunnen gemeenten en schoolbesturen ervoor zorgen dat leerlingen op een transparante en eerlijke manier worden geplaatst. Dat vermindert de kans op ongelijke onderwijskansen. Op basis van het onderzoek doet de inspectie verschillende aanbevelingen aan gemeenten en schoolbesturen over het maken van afspraken over inschrijving en toelating:
- Kijk kritisch naar het bestaande inschrijvings- en toelatingsbeleid en beoordeel of nieuwe afspraken nodig zijn of bestaande afspraken aangescherpt moeten worden.
- Vertaal afspraken naar meetbare doelen, zodat evaluatie en bijsturing mogelijk zijn.
- Breng schaduwlijsten in beeld en wees alert op ongewenste effecten wanneer plaatsing hierop de kans op inschrijving vergroot.
- Maak duidelijke afspraken over wie welke verantwoordelijkheden, taken en rollen heeft.
Ook doet de inspectie aanbevelingen aan het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en andere samenwerkingspartners. Lees het rapport en alle aanbevelingen.