Reflectiewijzer Mondelinge taalvaardigheid (speciaal) basisonderwijs en speciaal onderwijs

Op dit moment werkt SLO aan nieuwe leerlijnen bij de kerndoelen. Naar verwachting zullen die vanaf de zomer van 2026 beschikbaar zijn via http://www.slo.nl.

Professionalisering

• De register-opleiding Taalcoördinator heeft een actueel curriculum passend bij de nieuwe kerndoelen.
• Het Landelijk Netwerk Taal (SLO) is een netwerk voor taalcoördinatoren.

Doorgaande leerlijn

Twee handboeken met informatie over doelgericht werken aan mondelinge vaardigheden van groep 1 tot en met 8:

• Honderduit! Handreiking voor doelgericht en creatief werken aan mondelinge taalvaardigheid. Expertisecentrum Nederlands, Duerings, J., Bruggink, M., Druenen, M. van, & Strating, H. (2019).
• Opbrengstgericht werken aan mondelinge taalvaardigheid. Handreiking voor groep 1 t/m 8. Expertisecentrum Nederlands, Gijsel, M. en M. van Druenen (2013)

Taalbeleid

• De Teamgids Taal (SLO) bevat werkvormen waarmee teams in gesprek kunnen gaan om tot een gedragen taalbeleid op school te komen. 
• Het Kwaliteitskader Leermiddelen Taal (Kennistafel Effectief Leeronderwijs) biedt criteria om in gesprek te gaan over de kwaliteit van leermiddelen.

Effectieve didactiek

• Onderwijskennis.nl biedt verschillende bronnen rondom de vraag wat u in de klas kunt doen om de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen te bevorderen.
• Femke Scheltinga (ITTA UvA) voerde een wetenschappelijke overzichtsstudie uit: Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken.
• Anneke Smits en Erna van Koeven schreven het boek Rijke taal (2020), waarin onder meer beschreven wordt hoe je rijke gesprekken voert op school.

Smits, A. Van Koeven, E. (2020) Rijke taal. Taaldidactiek voor het basisonderwijs

Samenhang

• Kennisrotonde.nl beantwoordt vragen met kennis uit onderzoek, ook bijvoorbeeld de vraag: Draagt thematisch onderwijs bij aan het behalen van het gewenste taalbeheersingsniveau van leerlingen in groep 4-8 op de domeinen woordenschat, schrijven, spreken, luisteren en taalbeschouwing? (Vraag 539).

Zicht op de ontwikkeling

• Dominique Sluijsmans en Linda Vaessen schreven in het tijdschrift MeerTaal over hoe formatief handelen als didactisch proces kan bijdragen aan de ontwikkeling van mondelinge taalvaardigheid.
• Het lectoraat Meertaligheid & Geletterdheid (NHL Stenden Hogeschool) ontwikkelde observatie-instrumenten voor het volgen van spreken en gesprekken in de midden- en bovenbouw.

Effectieve didactiek

• Lidewij Vernooy beschrijft in het tijdschrift JSW praktische tips voor meer spreektijd voor alle leerlingen.
• Mark Meersman (Thomas More Hogeschool) legt in een artikel in Klasse uit hoe je leerlingen vertrouwen kunt geven om te spreken.

Lesvoorbeelden

• Mariëtte Hoogeveen en Inge Jansen (SLO) bewerkten de toetstaken uit de peiling 2017-2018 tot lesmateriaal dat bruikbaar is in de bovenbouw.
• Mariëtte Hoogeveen en Joanneke Prenger (SLO) ontwikkelden bij de peiling 2017-2018 voorbeeldlessen om met leerlingen gesprekken te voeren en hen te laten spreken.
• In het boek ‘Zo maak je een podcast’ van Lien van Horen Crommentuyn leren kinderen stap voor stap hoe ze zelf een podcast kunnen maken.
• Er zijn verschillende aanbieders die leerlingen helpen om te leren debatteren:
  • Iedereen Debatteert
  • Schooldebatten
  • Debatbureau
• Met de korte werkvormen voor de Boekenkring van de Bibliotheek op School stimuleer je leerlingen om gesprekken te voeren over boeken.

Effectieve didactiek

• Ingrid Groenewegen schrijft in een artikel in vakblad HJK over de rol die prentenboeken kunnen spelen bij het ontwikkelen van strategieën voor begrijpend luisteren.
• Tjeerd van den Elsen vertelt op onderwijsvanmorgen.nl waarom begrijpend luisteren een vaardigheid is die bijdraagt aan begrijpend lezen en schrijven.
• De website begrijpendluisterenvoorkleuters.nl biedt achtergrondinformatie, voorbeeldvragen en praktische tips om kleuters te ondersteunen bij begrijpend luisteren.

Luisteren binnen het taalonderwijs

• Via de website yoleo.nl kunnen leerlingen luisteren en lezen tegelijkertijd doordat de tekst wordt getoond en voorgelezen. Zo werk je aan lezen en luisteren met begrip.
• Kinderpodcasts.nl biedt veel gratis podcasts om met leerlingen te luisteren.

Luisteren in andere leergebieen

• Rianne de Wit heeft op haar website taaldeur.nl twaalf werkvormen verzameld om aan mondelinge taalvaardigheid te werken met filmpjes en podcasts.
• Theo Wildeboer legt in zijn blog op deviersleutels.nl uit dat leerlingen door aantekeningen te maken geconcentreerder luisteren en meer onthouden.

Effectieve didactiek

• De website taal-in-spel.nl biedt praktische aanpakken om gesprekken te voeren met kleuters die zowel de spel- als taalontwikkeling stimuleren.
• Het boek en de gratis poster bij ‘Al pratend wijs’ van Eveline Bogers bieden praktische handvatten voor het begeleiden van gesprekken met jonge kinderen.
• Jan ’T Sas geeft op Neejandertaal.be een beknopte didactische visie op sprekend leren en legt uit hoe je leerlingen daarbij begeleidt.

Gesprekken binnen het taalonderwijs

• Martin Bootsma, Gertrud Cornelissen en Heleen Burhs vertellen in tijdschrift JSW wat literaire gesprekken zijn en hoe je ze kunt voeren.
• Suzanne Bogaerds bespreekt in Voor u gelezen 2023 onderzoek van Barak en Lefstein (2022) waarin wordt uitgelegd hoe je tot leerzame gesprekken over teksten komt.

Gesprekken in andere leergebieden

• De Handreiking Rijke gesprekken voeren (SLO) gaat over hoe je in het onderwijs gesprekken voert die de taal-, denk- en kennisont-wikkeling van leerlingen stimuleren, met behulp van rijke teksten, meertaligheid en concrete lessenseries.
• In Tijdschrift Taal leggen Resi Damhuis en Hanna Kuijs uit hoe je als (nieuwkomers)leerkracht leerlingen kunt uitdagen tot een gesprek.