Taal komt overal terug

Van losse vakken naar samenhang

Op beide scholen groeide het besef dat taal te vaak als een losstaand vak werd aangeboden. Begrijpend lezen, spelling, woordenschat: het stond naast elkaar, terwijl het leren van kinderen een organisch proces is. Nanouk: “Taal komt overal terug. Dus eigenlijk is het heel logisch dat taal bij ons geen aparte methode is. Wereldoriëntatie is het hart van ons onderwijs en taal is daarin verweven. Het wordt overal in samenhang aangeboden: in gesprekken, in de kring, in projecten, in presentaties.”

Het Mooiste Blauw werkt met thematisch onderwijs in een meerjarige cyclus. Elk thema komt terug in de onder-, midden- en bovenbouw, steeds op een ander niveau. “We koppelen daar heel gericht de leerdoelen aan”, legt Nanouk uit. “Wat moeten kinderen leren en hoe bieden we dat zo aan dat het betekenisvol is?” Die leerdoelen staan in de lesmethode DATplus, gekoppeld aan leerlijnen voor levend taalonderwijs.

De school werkt met het Nederlands Kennis Curriculum (NKC) dat ervanuit gaat dat je een vaardigheid als begrijpend lezen, kritisch denken of problemen oplossen pas echt goed kunt beheersen als je voldoende kennis hebt over de onderwerpen. “Wij geloven sterk in kennis vóór vaardigheden”, zegt Hennie.

Rijke teksten

Een belangrijk onderdeel van die samenhang is de keuze voor rijke teksten over het thema dat op dat moment aan de orde is. Dus tijdens het thema kunst lezen de leerlingen bijvoorbeeld een tekst over Vincent van Gogh en tijdens het thema ruimte over de planeet Mars. Beide scholen gebruiken daarom niet een methode voor begrijpend lezen, maar werken met Close Reading. Dat is een manier van lezen, waarbij de kinderen meerdere malen met een tekst aan de slag gaan, telkens met een ander doel. “Je doorgrondt de tekst echt”, aldus Hennie. “Maar het vraagt wel wat van de leraren, want je kunt niet leunen op een methode. Je moet zelf bruikbare teksten vinden bij het thema, je moet weten welk doel je hebt en hoe je de sessies opbouwt.”

“Alle leerkrachten hebben scholing gevolgd in Close Reading en hoe je een goede tekst herkent en inzet”, zegt Nanouk. “Dat vraagt in het begin een investering, maar het maakt het onderwijs uiteindelijk rijker en leuker, omdat de teksten passen in het grotere geheel van het thema.”

Leren door rituelen en beweging

Het Mooiste Blauw heeft het taalonderwijs stap voor stap aangepakt. “We hebben eerst de mondelinge taal centraal gezet door dit in rituelen vast te leggen. Wat doe je precies bij een boekbespreking of in een ochtendkring? Bij de jongste kinderen is dat heel belangrijk voor de taalverwerving. Zo beginnen ze al met stamgroepvergaderingen, waarin ze leren argumenteren, luisteren en compromissen sluiten. Niet alleen belangrijk voor taal, maar ook voor burgerschap. Ook houden ze al een spreekbeurt tijdens de vertelkring of evalueren ze gebeurtenissen in de klas tijdens de evaluatiekring. We leggen dat vast zodat het bij alle groepen hetzelfde is.”

Op De Schatgraaf bleek uit gesprekken met leerlingen dat het onderwijs soms wel erg talig was ingericht. “Ze vonden de onderwerpen heel interessant,” vertelt Hennie, “maar gaven ook aan dat ze wel heel veel moesten lezen en schrijven.” Dat leidde tot de keuze om de thema’s toe te passen in verschillende contexten, zoals kunst, techniek en beweging.

De verwerking van de opgedane kennis gaat dus op allerlei manieren. “Neem het thema groei. Met een dansdocent zijn de kleuters groei gaan verbeelden. Dat werkt goed voor het taalbegrip, want door het uit te beelden ga je beter begrijpen wat groei is. Dan ga je het voelen in je lijf. Dit is een van de manieren waarop we taal en kennis toepassen en beleven.”

Samen onderwijs maken

Samenhangend onderwijs vraagt meer dan een andere lesopzet; het vraagt een andere manier van samenwerken. Op beide scholen staat de professionele leercultuur centraal. Nanouk: “Je maakt samen onderwijs. Je bent altijd meer dan alleen de leerkracht van je eigen groep. Bijvoorbeeld omdat je als taalcoördinator het hele team meeneemt in ontwikkelingen of omdat je het voortouw neemt in het aanleren van lesgeven in Close Reading.”

Bij Het Mooiste Blauw werken de leraren in onderwijsteams die gekoppeld zijn aan de onder-, boven- en middenbouw en samen verantwoordelijk zijn voor het onderwijs van die groep. Daarnaast zijn er expertteams die bijvoorbeeld aan de slag gaan met de thema’s om te zorgen dat ze schoolbreed in een driejarige cyclus worden aangeboden. Zo werken die teams samen aan de onderwijsinhoud.  

Ook op De Schatgraaf zijn ontwikkelteams van leraren aan zet. Hennie: “De ontwikkelteams vertalen de visie naar wat we in de klas doen. Als schoolleider kader ik, maar ik laat ook veel los.” Dat loslaten is spannend, maar noodzakelijk. “Als je die ruimte openlaat,”, zegt Hennie, “zie je dat mensen creatief worden en dat er mooie dingen ontstaan.”

Leiderschap en keuzes maken

Beide schoolleiders benadrukken dat samenhangend werken geen snelle oplossing is. Het kost tijd, energie en vraagt om scherpe keuzes. “Je kunt niet alles tegelijk. Wij hebben bijvoorbeeld gekozen om ons eerst te richten op mondelinge taal en dat echt goed te doen.” zegt Nanouk. “Mijn rol is ook om het team te beschermen tegen te veel tegelijk en te helpen prioriteren.” Hennie herkent dat. “Soms wil ik misschien sneller, maar dan ga ik op mijn handen zitten.”

Wat het oplevert

De schoolleiders zijn tevreden over wat het oplevert. “We zien verbeteringen in resultaten, bijvoorbeeld bij begrijpend lezen,” zegt Hennie, “maar minstens zo belangrijk is de betrokkenheid van de leraren en het enthousiasme van ouders en kinderen.”

Nanouk krijgt vanuit het voortgezet onderwijs vaak terug dat leerlingen zich goed kunnen verwoorden, durven presenteren en niet bang zijn om hun mening te geven. Ook ouders merken het verschil. Tijdens het thema kunst kwamen de kinderen thuis met hele verhalen. “Dat bereik je door het heel betekenisvol te maken. Als ze in de taalmethode één lesje doen over kunst zal je ze daar thuis niet snel over horen, maar door nu alles met elkaar te verbinden, landt het echt en gaat het ook thuis aan de keukentafel over Vincent van Gogh.”

Begin klein, maar durf te experimenteren

Wat zouden ze andere scholen aanraden? “Begin bij samen leren”, zegt Hennie. “Zet je team van leerkrachten samen aan tafel en profiteer van elkaars expertise en creativiteit.”  “Denk goed na, en maak een plan. Maar begin ook eens klein en durf dan te experimenteren”, zegt Nanouk.